CADIMI TRONG SẦU RIÊNG ĐẾN TỪ ĐÂU?

1. Truy xuất nguồn gốc: Cadimi đã đến từ đâu?

Để giải quyết vấn đề một cách triệt để, bên cạnh việc xử lý các yếu tố thổ nhưỡng, cần phải xác định và ngăn chặn các nguồn “nạp” Cadimi vào đất (nguồn nhân tạo).

1.1. Nguồn gốc tự nhiên

Như đã phân tích, Cadimi tồn tại tự nhiên trong vật liệu mẹ hình thành đất (đá mẹ) và trong trầm tích phù sa của ĐBSCL. Tuy nhiên, nguồn gốc tự nhiên này thường ở mức nền, thấp và không phải là tác nhân chính gây ra ô nhiễm cấp tính. Vấn đề chỉ phát sinh khi nguồn nền này bị “kích hoạt” bởi độ pH thấp.

1.2. Nguồn gốc nhân tạo (Chủ yếu): Vật tư nông nghiệp

Nguồn Cadimi chủ yếu được đưa vào đất nông nghiệp đến từ chính các hoạt động canh tác thâm canh, thông qua các vật tư đầu vào.

Phân bón hóa học (Nghi phạm chính)

Cadimi là một tạp chất phổ biến, tồn tại tự nhiên trong quặng Apatit (đá phốt phát) – đây là nguyên liệu thô trên toàn thế giới để sản xuất phân lân (phosphate fertilizers). Do đó, tất cả các loại phân bón gốc lân phổ biến như Superphosphate (Supe lân), DAP (Diammonium Phosphate), và các loại phân hỗn hợp NPK (vốn có chứa lân) đều mang theo một lượng Cadimi nhất định.

Cần lưu ý rằng, quy chuẩn Việt Nam hiện hành cho phép có Cadimi trong phân bón. Ví dụ, chỉ rõ giới hạn cho phép hiện nay là 12 mg/kg đối với các loại phân như lân nung chảy, DAP, và superphosphate.

Vấn đề nằm ở sự lạm dụng và thâm canh. Việc nông dân bón lặp đi lặp lại các loại phân này với liều lượng cao, qua nhiều năm để thúc đẩy năng suất, đặc biệt là trong các quy trình xử lý ra hoa, nuôi trái, đã vô tình “nạp” và tích lũy một lượng Cadimi đáng kể vào tầng đất canh tác.

Thuốc bảo vệ thực vật (BVTV)

Một số hợp chất chứa Cadimi (Cadmium compound) đã từng được sử dụng làm thành phần trong một số loại thuốc bảo vệ thực vật (như thuốc trừ sâu, thuốc trừ bệnh). Đây là một nguồn ô nhiễm trực tiếp và nghiêm trọng.

Tuy nhiên, đây là một vấn đề đã được nhận diện và đang được giải quyết. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT) đã hoàn thiện dự thảo Thông tư và đã cấm hoàn toàn hoạt chất Cadmium compound ra khỏi danh mục thuốc BVTV được phép sử dụng tại Việt Nam. Đây là một động thái chính sách đúng đắn và cần thiết.

Nguồn nước tưới ô nhiễm

Nước tưới cũng là một vector mang Cadimi vào vườn. Nước từ các con sông lớn như sông Tiền có thể bị ô nhiễm từ nguồn thải công nghiệp, các khu đô thị, hoặc hoạt động khai khoáng ở thượng nguồn. Một báo cáo quan trắc cho thấy chất lượng nước sông Tiền “không tốt”, chỉ đạt mức khuyến cáo dùng cho “tưới tiêu” và cần xử lý nếu dùng cho sinh hoạt. Điều này cho thấy rủi ro Cadimi từ nguồn nước tưới là hiện hữu và cần được giám sát.

1.3. Vòng luẩn quẩn của canh tác thâm canh

Phân tích các nguồn gốc trên cho thấy một “vòng luẩn quẩn” hay “cái bẫy” của nền nông nghiệp thâm canh:

Nông dân, dưới áp lực tăng năng suất và sản lượng, được khuyến cáo sử dụng nhiều phân bón vô cơ, đặc biệt là phân lân (DAP, NPK) để kích thích ra hoa, đậu trái.

Chính các loại phân lân này (A) mang Cadimi vào đất, làm tăng tổng lượng Cd tích lũy.

Việc sử dụng phân vô cơ (vốn có tính axit) một cách liên tục, thiếu cân đối với phân hữu cơ, làm cho đất ngày càng chua (acidifies) đi.

Độ pH đất ngày càng thấp này (B) lại chính là “công tắc” kích hoạt toàn bộ Cadimi (cả Cadimi mới được thêm vào và Cadimi cũ có sẵn trong đất) chuyển sang dạng hòa tan, nguy hiểm.

Như vậy, người nông dân, trong nỗ lực chính đáng nhằm tăng sản lượng, đã vô tình sử dụng một giải pháp vừa thêm độc tố vào đất, vừa kích hoạt độc tố đó.

1.4. Phân biệt hai nguồn gây ô nhiễm để có chính sách đúng

Việc cấm Cadimi trong thuốc BVTV là một thắng lợi về mặt quản lý. Đây là nguồn ô nhiễm cấp tính (acute) và có thể cắt bỏ tương đối dễ dàng.

Tuy nhiên, nếu các nhà quản lý cho rằng chỉ cần cấm thuốc BVTV là đủ, thì đó là một nhận định thiếu sót. Thách thức thực sự và lâu dài nằm ở nguồn mãn tính (chronic): Cadimi trong phân lân. Không giống như thuốc BVTV, lân (P) là một trong ba chất dinh dưỡng đa lượng thiết yếu (N-P-K), không thể không bón cho cây trồng.

Do đó, thách thức chính sách cốt lõi không phải là “cấm”, mà là “quản lý”. Cần phải “siết chặt kiểm tra các loại phân bón có nguy cơ chứa cadimi, đặc biệt là DAP và NPK nhập khẩu” 1 và thiết lập các tiêu chuẩn nghiêm ngặt hơn cho “phân bón an toàn”.

2. Phương pháp giải quyết tổng thể: các giải pháp kỹ thuật canh tác tại vườn

Dựa trên các phân tích về hóa học thổ nhưỡng, các giải pháp kỹ thuật tại vườn phải tập trung vào hai mục tiêu song song: (1) Đưa “công tắc” pH về vị trí “TẮT” và (2) “Khóa” các phân tử Cadimi còn sót lại tại chỗ.

2.1. Giải pháp then chốt (Không thể không làm): Quản lý và nâng pH đất

Đây là giải pháp quan trọng nhất, có hiệu quả nhanh nhất và giải quyết trực tiếp gốc rễ của vấn đề “kích hoạt” Cadimi.

Mục tiêu: Nâng và duy trì độ pH đất ở mức an toàn 6.0 – 7.0.

Kỹ thuật: Bón vôi nông nghiệp (thành phần chính là Canxi Carbonate, CaCO₃) hoặc Dolomite (CaMg(CO₃)₂).

Hiệu quả:

• Hóa học: Vôi trung hòa axit trong đất (ion H+), làm tăng độ pH. Khi pH > 6.0, các ion Cd²⁺ sẽ bị kết tủa thành các dạng không hòa tan (Cd(OH)₂, CdCO₃), đưa “công tắc” về vị trí “TẮT”.
• Sinh học: Vôi cung cấp Canxi (Ca) và Magie (Mg), giúp tăng cường sức khỏe cây trồng và quan trọng hơn là cạnh tranh trực tiếp với Cadimi tại vị trí hấp thụ của rễ, làm giảm khả năng Cadimi xâm nhập vào cây.

Như Bảng 2 đã chứng minh, chỉ riêng giải pháp này đã có thể đưa dư lượng Cd trong trái từ mức vi phạm về dưới ngưỡng 0.05 mg/kg.

2.2. Giải pháp cố định & hấp phụ: “Khóa” Cadimi tại chỗ (Immobilization)

Đối với những vườn đất đã bị “nạp” quá nhiều Cadimi do lịch sử thâm canh lâu năm, việc nâng pH là cần thiết nhưng chưa đủ. Cần bổ sung các vật liệu có khả năng “bẫy” và “giữ” các ion Cadimi lại một cách bền vững.

* Phân bón hữu cơ (Humic/Fulvic Acid)

Tăng cường bón phân hữu cơ đã hoai mục là giải pháp nền tảng. Đặc biệt, các axit hữu cơ sinh học như Fulvic acid và Humic acid (có trong phân hữu cơ hoặc bán riêng) có vai trò then chốt.

• Cơ chế: Các chất này tạo ra các phức chất bền vững với Cadimi (phức Cd-humate), “khóa” ion Cd²⁺ lại, khiến chúng trở nên khó hấp thu đối với rễ cây.
• Hiệu quả: Các nghiên cứu cho thấy giải pháp này có thể giúp giảm 40-60% lượng Cadimi mà cây hấp thụ.

* Than Sinh học (Biochar)

Than sinh học (Biochar), sản phẩm từ quá trình nhiệt phân các vật liệu hữu cơ (như vỏ trấu, gỗ, rơm rạ…), là một giải pháp cải tạo đất tiên tiến.

• Cơ chế: Biochar có cấu trúc cực kỳ xốp, diện tích bề mặt khổng lồ và mang điện tích âm, giúp nó hấp phụ (adsorption) mạnh mẽ các ion kim loại nặng mang điện tích dương như Cd²⁺ và giữ chặt chúng lại.
• Hiệu quả: Cố định Cadimi một cách rất bền vững và lâu dài trong đất, đồng thời cải thiện cấu trúc đất và khả năng giữ nước.

* Zeolite (Khoáng sét)

Zeolite là một loại khoáng tự nhiên (từ tro núi lửa) có cấu trúc tinh thể dạng lưới ba chiều, hoạt động như một “màng lọc” tự nhiên.

• Cơ chế: Zeolite giữ lại ion Cd²⁺ bằng cơ chế trao đổi ion (ion exchange). Nó “bắt” ion Cd²⁺ từ dung dịch đất và “nhốt” vào bên trong cấu trúc lưới tinh thể của nó, ngăn không cho rễ cây tiếp xúc.
• Hiệu quả: Giảm nhanh nồng độ Cd²⁺ hòa tan trong đất.

2.3. Giải pháp cạnh tranh sinh học: bón phân cân đối

Giải pháp này tận dụng cơ chế “nhầm lẫn” của rễ cây để đánh lừa ngược lại chúng. Nếu rễ cây nhầm Cd²⁺ với Zn²⁺ (Kẽm) và Ca²⁺ (Canxi), chúng ta chỉ cần đảm bảo đất có đủ Kẽm và Canxi.

• Kỹ thuật: Bón đủ Kẽm (Zn). Khi đất giàu Kẽm, rễ cây sẽ ưu tiên hấp thụ Kẽm (dinh dưỡng thật) và “từ chối” Cadimi (chất giả mạo). Một nghiên cứu trên lúa cho thấy biện pháp này giúp giảm tới 30% lượng Cadimi hấp thụ.
• Kỹ thuật: Bón đủ Canxi (Ca) thông qua việc bón vôi.

2.4. Giải pháp ngăn chặn nguồn vào: Canh tác thông minh

Kiểm soát chặt chẽ nguồn nước tưới, tránh các nguồn có nguy cơ ô nhiễm cao.

Quan trọng nhất: Ngừng ngay lập tức việc sử dụng phân bón không rõ nguồn gốc. Chỉ lựa chọn và sử dụng các loại “phân bón an toàn”, có hàm lượng Cadimi thấp đã được kiểm định từ các nhà cung cấp uy tín. Nông dân cần được tập huấn để đọc kỹ thành phần và hướng dẫn sử dụng trên bao bì phân bón.

2.5. Một số các giải pháp kỹ thuật cải tạo đất tại vườn

So sánh các giải pháp kỹ thuật cải tạo đất tại vườn

Một quy trình cải tạo chuẩn bao gồm:

• Giai đoạn 1 (Cải tạo): Bón Vôi (để nâng pH) kết hợp với Biochar hoặc Zeolite (để hấp phụ Cadimi tồn dư).
• Giai đoạn 2 (Duy trì): Bón phân hữu cơ (Humic) định kỳ và bổ sung Kẽm (Zn).
• Giai đoạn 3 (Ngăn ngừa): Chỉ sử dụng phân lân/NPK “sạch” đã được kiểm định Cadimi.

Qua bài viết, hy vọng bà con có thêm một kiến thức hữu ích để áp dụng cho vườn cây của mình. Tin Cậy luôn đồng hành cùng bà con xây dựng nền nông nghiệp bền vững.

Chào và hẹn gặp lại bà con!

Tác giả: Thanh Quí

Bài viết “Cadimi trong sầu riêng đến từ đâu?” được chia sẻ bởi:

CÔNG TY TNHH ĐẦU TƯ THƯƠNG MẠI DỊCH VỤ TIN CẬY

Địa chỉ: Số 4, Đường số 3, KDC Vạn Phúc, P. Hiệp Bình, TP. Hồ Chí Minh

Điện thoại: (028) 2253 3535 – 0358 867 306 – 0902 701 278 – 0903 908 671

Email: kinhdoanh@tincay.com; tincaygroup@gmail.com, tincay@tincay.com

Website: tincay.com | thuysantincay.com | nongnhan.com

Youtube: Cty Tin Cậy | Nông Nhàn | Thuỷ Sản Tin Cậy