NÔNG DÂN VIỆT ĐANG “GIỎI HÓA” HƠN “GIỎI SINH”?

Thực trạng nông nghiệp Việt Nam: Phụ thuộc nặng nề vào hóa chất

Sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam trong nhiều thập kỷ qua đã đạt được những thành tựu đáng kể, góp phần đảm bảo an ninh lương thực và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, một thực trạng đáng quan ngại đã tồn tại và ngày càng trở nên phổ biến là sự phụ thuộc ngày càng lớn của người nông dân vào các biện pháp hóa học. Phân tích dữ liệu cho thấy một bức tranh rõ ràng về sự mất cân bằng giữa việc sản xuất và tiêu thụ vật tư nông nghiệp hóa học trong nước.

Cụ thể, Việt Nam có tới 96 cơ sở sản xuất thuốc bảo vệ thực vật (BVTV), với tổng sản lượng lên đến 300.000 tấn mỗi năm. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào nguyên liệu ngoại nhập là gần như tuyệt đối, khi chỉ có duy nhất một cơ sở có khả năng sản xuất hoạt chất với sản lượng khiêm tốn là 50 tấn. Sự mất cân bằng này cho thấy nền nông nghiệp trong nước chưa thực sự làm chủ được công nghệ cốt lõi, khiến ngành sản xuất dễ bị tổn thương trước những biến động về giá cả và chính sách từ thị trường quốc tế. Hàng năm, có hơn 4.800 loại thuốc BVTV với 1.918 hoạt chất được phép sử dụng tại Việt Nam, phản ánh một thị trường hóa chất phong phú và dễ tiếp cận. Tương tự, mức độ sử dụng phân bón vô cơ cũng ở mức rất cao, với lượng trung bình lên tới hơn 900 kg/ha mỗi năm, vượt xa các khuyến cáo thông thường. Mặc dù có những dấu hiệu chuyển dịch sang sản xuất xanh, lượng tiêu thụ phân khoáng và phân hóa học NPK trong nước vẫn tăng nhẹ vào năm 2023, đặc biệt là lượng Amoniac dạng khan, cho thấy nhu cầu sử dụng hóa chất vẫn ở mức cao.

Sự phụ thuộc này đã tạo ra một vòng luẩn quẩn với nhiều hệ quả tiêu cực. Việc lạm dụng phân bón vô cơ dẫn đến hiệu suất sử dụng rất thấp (phân đạm chỉ đạt 30-45%, phân lân 40-45% và phân kali 40-50%). Lượng lớn phân bón còn lại không được cây trồng hấp thụ đã bị rửa trôi, gây ô nhiễm nghiêm trọng nguồn nước mặt và nước ngầm, đồng thời một phần bay hơi gây ô nhiễm không khí. Về lâu dài, điều này còn làm suy thoái chất lượng đất. Các nghiên cứu chỉ ra rằng việc sử dụng hóa chất bừa bãi sẽ làm chết dần hệ vi sinh vật đất, khiến đất trở nên bạc màu và chai cứng. Khi đất đã suy thoái, nông dân buộc phải tăng liều lượng phân bón để duy trì năng suất, nhưng hiệu suất sử dụng lại càng giảm, tạo nên một chu trình sản xuất kém hiệu quả và tốn kém. Ngoài ra, việc sử dụng thừa đạm hóa học còn gây ra dư thừa nitrat trong nông sản, tiềm ẩn nguy cơ gây hại cho sức khỏe người tiêu dùng.

Vì sao nông dân Việt Nam “giỏi” việc dùng hóa học?

Thói quen lạm dụng hóa chất của nông dân Việt Nam không chỉ là vấn đề về kiến thức mà còn là hệ quả của nhiều yếu tố kinh tế, xã hội và thể chế đan xen.

Yếu tố văn hóa và tập quán canh tác

Phần lớn nông dân vẫn duy trì một tư duy canh tác truyền thống, trong đó việc tăng năng suất cây trồng một cách nhanh chóng và dễ dàng được ưu tiên hàng đầu. Các sản phẩm hóa học mang lại hiệu quả tức thì, rõ rệt, giúp họ giải quyết nhanh chóng các vấn đề về sâu bệnh và năng suất. Điều này đã hình thành một thói quen và niềm tin sâu sắc rằng đây là phương pháp hiệu quả nhất.

Việc thiếu hiểu biết đầy đủ và đúng đắn về tác hại lâu dài của hóa chất đối với môi trường, đất đai và sức khỏe con người càng củng cố thói quen này. Thói quen canh tác đã trở thành một rào cản tâm lý và xã hội sâu sắc, khiến nông dân ngại thử nghiệm các phương pháp mới vì sợ rủi ro mất mùa hoặc giảm năng suất trong giai đoạn đầu.

Yếu tố kinh tế và thị trường

Một trong những rào cản lớn nhất đối với việc chuyển đổi sang nông nghiệp sinh học là chi phí và rủi ro tài chính. Việc chuyển đổi sang nông nghiệp hữu cơ đòi hỏi thời gian dài (thường khoảng 3 năm để cách ly đất đã sử dụng hóa chất), đòi hỏi sự đầu tư lớn và kiến thức chuyên sâu. Trong giai đoạn chuyển đổi, năng suất và thu nhập của nông dân có thể bị ảnh hưởng, tạo ra một áp lực tài chính không nhỏ.

Trong khi đó, thị trường vật tư nông nghiệp hóa học lại rất phong phú, dễ tiếp cận và các sản phẩm thường có giá thành ban đầu thấp, mang lại lợi nhuận tức thì. Điều này tạo ra một nghịch lý: mặc dù các mô hình nông nghiệp bền vững như VAC (vườn-ao-chuồng) và nông nghiệp hữu cơ đã chứng minh mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn về lâu dài (ví dụ, một mô hình VAC có thể giúp nông dân tăng thu nhập gấp đôi hoặc một trang trại hữu cơ có thể đạt lợi nhuận 500 triệu đồng/năm), nhưng chính những rào cản về tài chính và rủi ro trong giai đoạn đầu lại ngăn cản nông dân tiếp cận.

Yếu tố chính sách và thể chế

Mặc dù Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách quan trọng để khuyến khích nông nghiệp hữu cơ, như Nghị định 109/2018/NĐ-CP 11 và Nghị định 156/2025/NĐ-CP về chính sách tín dụng, nhưng vẫn tồn tại một khoảng cách lớn giữa chính sách và thực tiễn. Nhiều nông dân nhỏ lẻ vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận các nguồn hỗ trợ này do thiếu thông tin hoặc quy trình thủ tục phức tạp.

Hơn nữa, việc quản lý thị trường vật tư nông nghiệp vẫn còn nhiều thách thức, dẫn đến tình trạng lạm dụng thuốc BVTV và phân bón vô cơ vẫn tiếp diễn. Sự thiếu hụt các cơ sở hạ tầng hỗ trợ cho sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp sinh thái cũng là một trở ngại lớn.

Nông nghiệp sinh học và bền vững: Hướng đi tất yếu và các mô hình thành công

Nông nghiệp bền vững được định nghĩa là phương thức canh tác lâu dài, đảm bảo thu nhập hợp lý cho người nông dân, bảo vệ môi trường, tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên và không gây tác động tiêu cực đến thế hệ tương lai.

Trong lĩnh vực này, cần phân biệt rõ ràng giữa hai khái niệm quan trọng: “nông nghiệp hữu cơ” và “nông nghiệp sạch”. Nông nghiệp hữu cơ cấm hoàn toàn việc sử dụng hóa chất tổng hợp, giống biến đổi gen và yêu cầu thời gian chuyển đổi đất khoảng 3 năm. Ngược lại, nông nghiệp sạch vẫn cho phép sử dụng hóa chất nhưng có giới hạn, theo tiêu chuẩn an toàn. Thực tiễn cho thấy, nông nghiệp sạch có thể được xem là một bước đệm chiến lược, một con đường thực tế hơn cho nhiều nông dân nhỏ lẻ để giảm thiểu hóa chất mà không phải đối mặt với rủi ro và yêu cầu khắt khe của nông nghiệp hữu cơ hoàn toàn.

So sánh Nông nghiệp hữu cơ và Nông nghiệp sạch

Thị trường và giá trị kinh tế của nông sản hữu cơ

Thị trường thực phẩm hữu cơ tại Việt Nam đang có những bước phát triển mạnh mẽ. Ước tính, thị trường này đã đạt giá trị trên 100 triệu USD mỗi năm, nhờ nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng về các sản phẩm sạch và an toàn. Nông sản hữu cơ, đặc biệt là các sản phẩm đạt chứng nhận Organic EU hoặc Organic USDA, có giá bán cao hơn từ 10% đến 25% so với sản phẩm thông thường. Các sản phẩm này hiện đã được bày bán rộng rãi tại các chuỗi siêu thị lớn như Co.opmart, Winmart, Lotte Mart, tạo ra đầu ra ổn định và có giá trị cao hơn cho người nông dân.

Giải pháp tổng thể và lộ trình phát triển nông nghiệp bền vững tại Việt Nam

Để chuyển đổi nền nông nghiệp từ phụ thuộc hóa học sang bền vững, cần một lộ trình tổng thể và đồng bộ, bao gồm các giải pháp về chính sách, giáo dục, kỹ thuật và thị trường.

Giải pháp về chính sách và thể chế

Chính phủ cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý và chính sách hỗ trợ, đặc biệt là việc thực thi và truyền thông hiệu quả các nghị định hiện hành.

Tổng hợp các Chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp hữu cơ, bền vững tại Việt Nam

Ngoài ra, cần thắt chặt quản lý thị trường vật tư nông nghiệp để kiểm soát sản lượng và chất lượng hóa chất được sản xuất và nhập khẩu. Song song đó, khuyến khích sản xuất các chế phẩm sinh học trong nước để chủ động nguồn cung.

Giải pháp về giáo dục và đào tạo

Cần tăng cường các chương trình khuyến nông, tổ chức hội thảo và tập huấn để thay đổi nhận thức và thói quen canh tác của nông dân. Các chương trình này cần đi sâu vào việc đào tạo kỹ năng thực hành, hướng dẫn nông dân áp dụng các kỹ thuật canh tác bền vững như Quản lý Dịch hại Tổng hợp (IPM) và luân canh cây trồng.

Giải pháp về kỹ thuật và công nghệ

Đầu tư nghiên cứu và ứng dụng công nghệ cao là yếu tố then chốt. Cần tập trung nguồn lực vào việc phát triển giống cây trồng kháng sâu bệnh, các chế phẩm sinh học, thuốc BVTV sinh học và thuốc thú y thảo mộc.Đồng thời, khuyến khích ứng dụng công nghệ thông minh (IoT, cảm biến) và blockchain để quản lý quy trình sản xuất một cách minh bạch, tạo dựng niềm tin cho người tiêu dùng và nâng cao giá trị sản phẩm.

Nhóm giải pháp về thị trường và chuỗi giá trị

Để đảm bảo đầu ra cho nông sản bền vững, cần hỗ trợ các cơ sở sản xuất xây dựng thương hiệu, chứng nhận chất lượng (VietGAP, GlobalGAP, Hữu cơ) và xúc tiến thương mại tại các thị trường tiềm năng trong và ngoài nước. Quan trọng hơn, cần hình thành các chuỗi liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ, kết nối nông dân với các doanh nghiệp, siêu thị, chuỗi cung ứng thực phẩm sạch để đảm bảo đầu ra ổn định, giảm rủi ro cho người nông dân khi chuyển đổi.

Kết luận và khuyến nghị chiến lược

Nền nông nghiệp Việt Nam đang phụ thuộc một cách đáng báo động vào các biện pháp hóa học, với những hệ lụy nghiêm trọng đến môi trường, đất đai và sức khỏe con người. Nguyên nhân của tình trạng này không chỉ xuất phát từ thói quen canh tác, mà còn từ những rào cản kinh tế và khoảng cách trong việc triển khai chính sách. Tuy nhiên, sự thành công của các mô hình tiên phong như VAC cải tiến và nông nghiệp công nghệ cao đã chứng minh rằng việc chuyển đổi sang nông nghiệp sinh học và bền vững là hoàn toàn khả thi và mang lại giá trị kinh tế cao hơn.

Dựa trên những phát hiện này, chúng tôi xin đưa ra các khuyến nghị sau:

Đối với Doanh nghiệp: Cần chủ động hơn trong việc đầu tư vào nghiên cứu, phát triển công nghệ sinh học và các mô hình nông nghiệp thông minh. Đặc biệt, cần xây dựng và mở rộng các chuỗi giá trị liên kết chặt chẽ với nông dân, đảm bảo đầu ra ổn định và công bằng cho các sản phẩm bền vững.

Đối với cộng đồng nông dân: Cần thay đổi tư duy, không chỉ tập trung vào năng suất tức thì mà còn quan tâm đến hiệu quả lâu dài và giá trị bền vững. Cần mạnh dạn học hỏi và thử nghiệm các phương pháp canh tác mới, từng bước chuyển đổi từ phụ thuộc hóa học sang các giải pháp sinh học để nâng cao giá trị sản phẩm và bảo vệ nguồn tài nguyên cho tương lai.

Việc xây dựng một nền nông nghiệp bền vững tại Việt Nam không chỉ là một yêu cầu cấp thiết về môi trường, mà còn là con đường chiến lược để nâng cao năng lực cạnh tranh và khẳng định vị thế của nông sản Việt trên thị trường quốc tế. Tin Cậy luôn đồng hành cùng bà con trong suốt quãng đường này.

Kính chúc bà con thành công, đạt được nhiều vụ mùa bội thu.

Chào tạm biệt bà con!

Tác giả: Thanh Quí

Bài viết “Nông dân Việt và thực trạng nông nghiệp Việt Nam: Phụ thuộc nặng nề vào hóa chất” được phân phối bởi:

CÔNG TY CỔ PHẦN ĐẦU TƯ THƯƠNG MẠI DỊCH VỤ TIN CẬY

Địa chỉ: Số 4, Đường số 3, KDC Vạn Phúc, P Hiệp Bình, TP. Hồ Chí Minh

Điện thoại: (028) 2253 3535 – 0358 867 306 – 0902 701 278 – 0903 908 671

Email: kinhdoanh@tincay.com; tincaygroup@gmail.com, tincay@tincay.com

Website: tincay.com | thuysantincay.com | nongnhan.com

Youtube: Cty Tin Cậy | Nông Nhàn | Thuỷ Sản Tin Cậy

Facebook: Công Ty Tin Cậy  | Thủy Sản Tin Cậy | Thông tin nông nghiệp & chia sẻ